In 1991 werd met de organieke wet tot regeling van het toezicht op de politie- en inlichtingendiensten een onafhankelijk orgaan opgericht dat toezicht houdt op de werking  van de inlichtingen- en veiligheidsdiensten en waakt over de naleving van de fundamentele rechten en vrijheden. Met de oprichting van het Vast Comité van Toezicht op de inlichtingen- en veiligheidsdiensten (Comité R/I), en dit nog vóór de inlichtingendiensten een wettelijk kader kregen via de wet van 30 november 1998, koos de wetgever bewust voor een systeem van onafhankelijk extern toezicht als essentiële waarborg voor de rechtsstaat.

Op 8 oktober 2026 organiseerden het Comité R/I en het Belgian Intelligence Studies Centre (BISC) een studiedag ter gelegenheid van het 35-jarig bestaan van het Comité.

In hun openingswoorden wezen Kamervoorzitter Peter De Roover en Comité R/I-voorzitster Vanessa Samain op de toenemende geopolitieke spanningen en de huidige veiligheidsuitdagingen. In een dergelijke context is een versterking van de inlichtingen- en veiligheidsdiensten vanzelfsprekend gerechtvaardigd. Tegelijkertijd blijft onafhankelijk toezicht onmisbaar binnen een democratische rechtsstaat.

Aansluitend belichtte Christophe Busch, directeur van het Hannah Arendt Instituut, de mechanismen die kunnen leiden tot de verzwakking van liberale democratieën. Hij waarschuwde voor het geleidelijke afglijden naar autocratische tendensen, ook bij landen die traditioneel als bondgenoten van de inlichtingendiensten worden beschouwd.

Filip Vanneste, Nederlandstalig raadslid van het Comité R/I, stond stil bij de sterke uitbreiding van de toezichtstaken en bevoegdheden die het Comité sinds 1991 kreeg. Tegen de achtergrond van een steeds toenemende werklast benadrukte hij de voorwaarden voor een krachtig en doeltreffend toezichtsorgaan: een open en eerlijke discussie over de noodzakelijke middelen, een betrokken parlementaire opvolging en een constructieve dialoog met de gecontroleerde diensten, met respect voor ieders rol en verantwoordelijkheid.

Professor Emma McCluskey van de Universiteit van Westminster bracht vervolgens een academisch perspectief in het debat. Door aandacht te besteden aan de machtsverhoudingen die inherent zijn aan zowel inlichtingenwerk als toezicht, onderstreepte zij het belang van een veelheid aan actoren en invalshoeken om een effectief democratisch toezicht te waarborgen.

De internationale dimensie van het inlichtingenwerk kwam daarna aan bod tijdens een expertenpanel. Marie Deschamps (NSIRA), Hugo Hillenaar (CTIVD), Vanessa Samain en Thorsten Wetzling (Interface) bespraken de uitdagingen die voortvloeien uit de toenemende internationalisering van het inlichtingenwerk. Daarbij wezen zij op het risico dat toezicht tekortschiet wanneer internationale samenwerking geconfronteerd wordt met de nationale bevoegdheidsgrenzen van de verschillende toezichtsorganen.

Ter afsluiting van de studiedag benadrukten BISC-voorzitter Koenraad Dassen en Franstalig raadslid Séverine Merckx nogmaals het belang van een sterk en onafhankelijk toezicht op inlichtingenactiviteiten, zeker in een periode waarin liberale democratieën onder druk staan. Tegelijk spraken zij hun vertrouwen uit in de vastberadenheid van de aanwezige partners om gezamenlijk te blijven inzetten op de bescherming van de rechtsstaat, de fundamentele rechten en de individuele vrijheden.